Magia w krajach afrykańskich

W wielu opracowaniach specjalistycznych do­tyczących różnych obszarów pozaeuropejskich spotyka się opinię, że wiara w magię i zasięg jej stosowania wykazywały tendencję rozwo- J jową w okresie kolonialnym, a tendencja ta i utrzymuje się również współcześnie. Opinię tę podzielają Afrykańczycy. Jedną z przyczyn nasilania się wiary w ma­gię i praktyk magicznych na obszarach pozaeu­ropejskich są przemiany ekonomiczno-społeczne zapoczątkowane w epoce kolonialnej. W tym okresie dokonał się m.in. arbitralny podział   zwartych   dotąd   wspólnot   etnicznych między wydzielone rejony panowania kolonialnego. Nastąpiła degradacja dawnych wspólnot tradycyjnych,  wyrażająca  się  m.in.  w pozba­wieniu  ich  autonomii  politycznej,  podporząd­kowaniu  administracji kolonialnej.  Przywódcy wspólnot  tradycyjnych  nie  byli  już  odpowie­dzialni  wyłącznie  przed  swoją  grupą,  ani  też nie mogli zapewnić jej bezpieczeństwa. W ślad za tym zmniejszył się ich autorytet i uległa de-sakralizacji ich władza. Łączona z osobą przywódcy  przychylność   duchów  przodków  i  du­chów opiekuńczych traci na znaczeniu. Upada   j także jedność duchowa dawnych wspólnot tradycyjnych,   której   symbolami   i   gwarantami   byli przywódcy. Mit wspólnoty, niegdyś jeden i ogólny, rozpada się na różnorodne kulty o za­sięgu lokalnym, cząstkowym. Jest to równo­znaczne ze wzrostem znaczenia rytuałów i praktyk magicznych. Wspólnota tradycyjna, powiązana więzami religijnymi, ekonomicznymi i społecznymi, sta­nowiła grupę ludzi współdziałających i nawza­jem się dopełniających ekonomicznie. Ekono­mika tradycyjna opierała się na rozdziale płci, hierarchii wieku i wspólnocie szerszej rodziny: w obrębie tego systemu zasada zbio­rowej wymiany cementowała jedność grupy. Wpływ techniki Zachodu i desakralizacja ekonomiki spowodowały zasadnicze zmiany w strukturze i systemie wartości dawnych grup. Następuje osłabienie spójności szerokich wspól­not rodzinnych na rzecz rodziny nuklearnej. Niegdyś wychowanie młodzieży było sprawą kolektywu, tj. wszystkich członków grupy tra­dycyjnej. Obecnie, przy rozpadzie tych wspól­not na rodziny nuklearne, wzrasta odpowie­dzialność rodziców za własne dzieci, ale zara­zem pogłębiają się również konflikty między-pokoleniowe. Ojciec rodziny utracił autorytet uświęcony religią, budowany na tradycji, głównie na kul­cie przodków, których był ważnym pośredni­kiem. Obecnie dzieli on autorytet z matką, któ­ra przejmuje często jego funkcje w okresach migracji zarobkowych mężczyzn do miasta, a także z nauczycielem w szkole, urzędnikiem administracji, funkcjonariuszem partyjnym czy pracodawcą. Upadek tradycyjnych autorytetów odbija się na spójności wychowania. Proces adaptacji mło­dzieży do nowoczesnego życia wykracza poza kontrolę rodziców i grupy tradycyjnej. Sprzecz­ność między wartościami przekazywanymi w domu i w szkole rodzi u młodych brak poczucia bezpieczeństwa, osamotnienie i zagroże­nie, znajdujące ujście w postawach anomicznych, sprzyjających zainteresowaniu magią. Ta­kie postawy młodych ludzi w krajach Trzecie­go Świata, zwłaszcza w miastach, są pod wie­loma względami zbieżne z postawami młodzie­ży miast euroamerykańskich, wywołanymi częs­to także poczuciem lęku i zagrożenia. Zbieżność postaw młodzieży obu rejonów ma jeszcze jedno źródło — jest nim indywidualizm, dotychczas wiązany wyłącznie z Zachodem, który jednak coraz bardziej ugruntowuje się także w krajach rozwijających się. Również tam wszechwładny pieniądz pozbawia pracę i jej produkt cech sakralnych. Dzisiejszy mie­szkaniec miasta wiącza się do wyścigu o zysk. Rozwojowi indywidualizmu sprzyja również współczesny system prawno-polityczny krajów rozwijających się; poważnemu osłabieniu uległ dawny system dziedziczenia oparty na wspól­nocie społeczno-politycznej grup plemiennych. Rozwój indywidualizmu wspierany jest rów­nież począwszy od epoki kolonialnej przez edukację typu europejskiego. Właśnie ona pro­mowała doskonalenie indywidualne uczniów, potwierdzane przez uzyskiwanie dyplomów ofi­cjalnych. I tutaj więc jednostka stała się swym własnym panem. Zarazem jednak pozbawiona została ona poczucia pewności wynikającego z bytu wspomaganego, kolektywnego. Walka o byt, rozgrywająca się dotąd na płaszczyźnie kolektywnej, przetransponowana została na płaszczyznę indywidualną. Konieczność podję­cia odpowiedzialności i działania jednostkowe­go rodzi skutki takie same jak na Zachodzie: poczucie osamotnienia i izolacji. Te głębokie przemiany ekonomiczno-społeczne w krajach Trzeciego Świata stawiają często członków tra­dycyjnych wspólnot wobec sytuacji bez prece­densu, znajdują one odbicie również na gruncie religii. Miejsce dawnych religii animistycznych zajęły religie monoteistyczne (chrześcijaństwo, islam), ale nie zdołały one zneutralizować fru­stracji i zagubienia, płynących z rozpadu tra­dycyjnych kolektywów. Wobec upadku autory­tetu religii tradycyjnych i obcości religii na­pływowych, w nowych kultach religijnych po­wstały warunki sprzyjające magii. Będąc mniej zorganizowanym składnikiem dawnych praktyk religijnych magia okazała się bardzo żywotna jako źródło lęku i samozaspokojenia zarazem. Niepewność i lęk wobec gwałtownie zmieniają­cych się wartości społecznych i kulturowych prowadzi do wzmożonej obawy przed działa­niem magii, ale równocześnie do potrzeby poza-empirycznej pomocy w zabezpieczeniu i uspo­kojeniu, co w obu wypadkach powoduje wzrost praktyk i kultów taumaturgicznych.

W społeczeństwie plemiennym rytuały ma­giczne przywracały zakłóconą harmonię grupy przez uzewnętrznienie konfliktu i udział całej grupy w usuwaniu przyczyny zła. Współcześ­nie wzrastająca wciąż liczba podejrzeń lub po­mówień o rzucanie złych uroków przez kon­kretne osoby jest odbiciem tendencji odśrodko­wych, przejawem magii indywidualnej. Precy­zując tę różnicę można powiedzieć, że cechą szczególną magii społecznej było przesunięcie źródeł konfliktów poza nawias grupy przez ob­ciążenie odpowiedzialnością ducha opanowu­jącego jednostkę; usunięcie oddziaływania du­cha opętańczego było — i jest często nadal ---zabiegiem, w którym uczestniczy cała grupa, a więc integrującym jej uczestników. Współ­cześnie obserwujemy wzrost zawiści i oskarżeń o czary pod adresem konkretnych osób, a nie duchów; rozwijają się też nowe techniki zapo­biegania lub uwalniania się od skutków złych czarów, nie mieszczące się w obrębie praktyk tradycyjnych. Wzrost napięcia społecznego znajduje odbicie w częstszym niż kiedykolwiek uciekaniu się do magii na wsiach, w jeszcze większym stopniu w miastach afrykańskich. Wzmożona obawa przed czarami, przy równoczesnym odwoływa­niu się do całego arsenału środków magicznych, ujawnia się zarówno w coraz mniej stabilnych wspólnotach tradycyjnych, jak i we wzajem­nych kontaktach migrantów miejskich. Decyzja podjęcia pracy zarobkowej w mieście jest przejawem motywacji indywidualnej, jed­nostkowej, a więc sprzecznej z kolektywistycz­nymi normami współżycia i współdziałania gru­py tradycyjnej. Stanowi to źródło nowych kon­fliktów zarówno w środowisku wiejskim, do któ­rego migranci, a zwłaszcza robotnicy sezonowi najczęściej wracają, jak i w środowisku miejs­kim, gdzie przebywają  czasowo przybysze ze wsi. W nowych warunkach miejskich narasta lęk przed zawiścią współplemieńców, stąd częs­te wizyty u miejscowego czarownika i zaopa­trywanie się w amulety chroniące przed cza­rami. Na przykład w Malawi spośród 35 miesz­kańców  miasta  plemienia  Jao  korzystających z   pomocy   czarowników   15   zasięgało   porady w  związku   z  fizycznymi   dolegliwościami,   10 szukało   sposobów   uzyskania   lub   zachowania pracy, 10 zaś lekarstwa na niepowodzenie w mi­łości lub środków zaradczych przeciwko cza­rom. Wypadki uciekania się do magii są tam częstsze wśród urzędników — których jest nie­wielu i których zarobki są dość wysokie — niż wśród robotników. Spośród 30 robotników za­sięgających porady czarowników tylko 2 miało na celu uzyskanie lub zachowanie pracy; spo­śród 15 urzędników. Czarownicy miejscy, z którymi konsultują się okresowi lub stali migranci, muszą dosto­sowywać metody terapii do potrzeb swoich klientów. Wprawdzie i tu zdarzają się czarownicy działający w środowisku przybyszów po­chodzących z tej samej grupy plemiennej, sto­sujący tradycyjne, tj. kolektywne metody „le­czenia" chorych owładniętych przez duchy, ale pełnią  oni   już  funkcje   jakościowo  odmienne. Współczesny uzdrowiciel ożywia w  rytuałach mit,   będący   upostaciowieniem   pragnień   jego uczestników (np. bliski kontakt z duchem lub Bogiem). Dynamizm nowych sił i środków uru­chamianych przez współczesnych uzdrowicieli sprawia, że jest to terapia raczej poszczegól­nych jednostek niż grupy jako całości. W Afry­ce Wschodniej, w Tanzanii, zdarza się, że w miastach klienci indywidualni odrzucają trady­cyjne metody zażegnywania skutków złych uro­ków jako nieskuteczne. Pojawiają się tam też jasnowidze  cieszący się szeroką sławą, którzy leczą dolegliwości lub skutki napięć będących rezultatem  nowoczesnej   cywilizacji,   podobnie jak w wielkich miastach Europy. Również w tradycyjnych wspólnotach przy­bysze z miasta bywają źródłem konfliktów i na­pięć. Na przykład pieniądze zarobione w mie­ście zakłócają tradycyjny porządek dziedzicze­nia patrylinearny lub matrylinearny. Przyby­sze w miastach podważają także autorytet miej­scowej starszyzny, przez co wzmaga się kon­flikt pokoleń. I tak wśród plemion Nioni w Ma­lawi w Afryce, gdzie obowiązywał matrylinear­ny system dziedziczenia, obserwuje się konflikt między braćmi matki lub synami siostry na tle sporów o bydło zakupione za pieniądze zaro­bione w mieście. Pod wpływem przemian spo­łecznych tradycyjne normy porządku matryli-nearnego podważone zostały przez nowoczesne formy własności indywidualnej. Pociąga to za sobą wzrost podejrzeń lub  oskarżeń o  stoso­wanie czarów. I tak np. w społeczności' Cewa w   południowej   Afryce   ciotki   są   pomawiane o rzucanie złych uroków na bogatych siostrzeńców, co wynika z obawy, że ich własne dzieci nie będą korzystać z bogactwa siostrzeńców, stanowiącego własność indywidualną. Około po­łowy notowanych tam oskarżeń o czary do­tyczyło pokrewieństw matrylinearnych.Wzrost niepokojów indywidualnych znajduje także wyraz w coraz liczniejszych wypadkach opętania przez duchy. W grę wchodzą głównie kobiety, na których zarówno na wsi, jak i w mieście ciąży większa odpowiedzialność za sprawy rodziny w związku z coraz częstszym podejmowaniem przez mężczyzn pracy zarob­kowej. Przejście od komunalnych form pracy i odpowiedzialności w rodzinie i grupie do zin­dywidualizowanych ról społecznych rodzi nie­pokój i napięcia, które znajdują odbicie w co­raz częstszych wypadkach opętania przez du­chy, będących również formą ucieczki od rze­czywistości. Na przykład w Tanzanii małżeń­stwo po przeniesieniu się do miasta zostało oderwane od grupy rodzinnej i klanowej. Nie­pokoje ujawniły się głównie w postawie kobie­ty, która utraciła poczucie bezpieczeństwa wskutek nagłej utraty wielostronnych, utrwa­lonych form kontaktu i współdziałania z krew­nymi i innymi kobietami z grupy tradycyjnej. Sytuacja jej stała się tym trudniejsza, że była ona pozostawiona samej sobie w czasie długiego dnia pracy męża. Wzrastające napięcie psychi­czne kobiety ujawniło się w formie opętania.Opętanie przez duchy nie jest zjawiskiem rzadkim — zwłaszcza ostatnio — ale tu trud­ność polegała na tym, że wyzwolenie się z opę­tania wymagało interwencji wyspecjalizowane­go uzdrowiciela przy udziale licznych specjalis­tów, a także krewnych, a warunki te nie mogły być spełnione w środowisku miejskim. Kobie­ta zostaje więc odesłana do rodziny, ale rytuał uzdrowienia wymaga opłacenia organizatorów skomplikowanego zabiegu. Wprawdzie mąż opę tanej zobowiązał się przesłać potrzebne pienią­dze, ale kiedy nie był w stanie zgromadzić nie­zbędnej sumy w określonym czasie, i on uległ tej samej „chorobie" — zaczął przejawiać sym­ptomy opętania przez ducha." Przemiany zachodzące w krajach pozaeuro­pejskich są często dla podlegających im ludzi trudne do zrozumienia, tym bardziej że zasięg i tempo przemian nie pozwalają na zaadaptowa­nie się do nowych warunków. W tej sytuacji naturalne wydaje się wzmożenie zainteresowa­nia magią, która od wieków oferowała ludziom środki łagodzenia napięć, uciszania niepokojów wraz z iluzoryczną wiarą w możliwość pokona­nia piętrzących się trudności. Zjawisko owładnięcia przez duchy nie jest w krajach Afryki czymś nowym. Z dawien dawna akty owładnięcia przez bóstwa stano­wiły część składową kultu religijnego akcepto­wanego przez grupę tradycyjną. Składające się na istotę kultów brak rozróżnienia między pła­szczyzną życia empirycznego i nadnaturalnego oraz poszukiwanie bliskiego związku z boskością dla zapewnienia dobrostanu grupy — czy­niły z owładnięcia przez bóstwo ważny akt zbli­żania się wiernych do obiektu czci, potęgowa­nia własnej mocy.

W stanie owładnięcia przez czczonego ducha osoby wybranej (często przygotowanej do tego aktu) następowało wzbogacenie jej osobowości, a za jej pośrednictwem wszystkich członków grupy. Był to więc niejako akt komunii czy mistycznej unii grupy z własnym bóstwem, ce­mentujący ją, wzmagający jej zwartość i siłę. Obok tego pojawiały się sporadycznie akty owładnięcia przez duchy niepożądane, szkodli­we, najczęściej obcego pochodzenia, powodują­ce chorobę danej osoby. Wówczas wkraczał f uzdrowi ciel, który za pomocą zabiegów magicznych  wyganiał  złego  ducha  usuwając  źródło choroby, co czyni zresztą do dzisiaj. Wzrost   napięć    społecznych   i    postępująca emancypacja  jednostek  na  kontynencie  afry­kańskim znajdują  wyraz w kryzysie społecz­nych  aktów  owładnięcia  i   dominacji  indywi­dualnych   z   udziałem   duchów   powodujących choroby.   Niegdyś   zbiorowe   kulty   bóstw   lub duchów pozostawały pod    kontrolą    wyspe­cjalizowanych  bractw  lub  osób  i  podkreślały harmonię człowieka z kolektywem i kosmosem. Dzisiaj owładnięcie przez ducha coraz częściej wyraża   zróżnicowanie   lub   konflikt   jednostek w obrębie tradycyjnej grupy, a nawet rodziny. _r Upadek   dawnych   autorytetów   i   rozprzężenie f tradycyjnych ról społecznych ujawnia się m.in. we wzrastającej liczbie wypadków owładnięcia przez duchy osób zajmujących najniższą pozy­cję w hierarchii społecznej. I tak na przykład przypadki owładnięcia przez duchy, zwłaszcza obcego pochodzenia, są współcześnie magiczną projekcją „dowartościo­wania" kobiet, zajmujących najniższą pozycję w patriarchalnej  rodzinie tradycyjnej. W jednym z rytuałów opętania przez ducha grupy żar w Etiopii, Abbu Jusufa, osoba owład­nięta zdziera nakrycie głowy, opiera ręce na biodrach i przybiera postawę wojskową — wy­prostowaną, pełną godności i namaszczenia. Po­sługuje się przy tym słowami szczególnymi, po­chodzącymi z dialektu żar lub galla, podczas kiedy normalnie wypowiada się w poprawnej mowie amharskiej.³⁴

Osobą owładniętą przez ducha jest kobieta — właśnie one stanowią najczęściej obiekt inkar-nacji duchów tej grupy nie tylko w Etiopii. Po­datność kobiet na owładnięcie przez ducha żar jest wprost proporcjonalna do niskiej pozycji, jaką zajmują one w społeczeństwie afrykańs­kim,   zwłaszcza   w   zasięgu   wpływów   islamu. Imię ducha w tym wypadku wskazuje na jego arabskie, a w każdym razie islamskie pocho­dzenie. Stąd jego wysoka ranga, która prze­chodzi na osobę owładniętą — kobieta zyskuje rangę i prestiż, jakich nie ma w życiu realnym. Inkarnacja ducha o charakterze wojskowym pozwala kobiecie w krótkim akcie owładnięcia partycypować w aktywności i prestiżu zastrze­żonych wyłącznie dla mężczyzn.⁸⁵

Duchy opętańcze kobiet, często pochodzenia obcego, mają różne nazwy w różnych krajach, ale znamienne podobieństwo form tego rytuału wskazuje na ich wspólne podłoże. W Somalii duchy opętańcze kobiet, także pochodzenia islamskiego (z grupy sar) domagają się za po­średnictwem owładniętych kobiet np. ładnego ubrania, ozdób lub większej troski ze strony mężów. Ten sam rodzaj opętania przez duchy występuje w Egipcie i Arabii Saudyjskiej.

W Afryce Wschodniej i Centralnej w akcie owładnięcia kobiet duchy są mniej stanowcze w wysuwaniu żądań pod adresem mężczyzn. Duchy te powodują głównie choroby kobiet. Sposobem ich zwalczania jest ngoma, obrzęd wykonywany pod kierunkiem uzdrowicielek, które nawiązują kontakt z duchem władającym kobietą i ujawniają jego pochodzenie i żądania. Z obawy przed duchem będąca w jego władzy kobieta traktowana jest z szacunkiem i uwagą, jakich nie doznaje w życiu społecznym grupy. W aktach owładnięcia kobiety przez duchy ujawniają się ukryte pragnienia jednostek pro­wokujących zmiany społeczne. Zbiorowe rytua­ły uzdrawiające natomiast są już tylko symbo­licznym aktem jednoczenia wspólnoty, która się rozpadła. W opisanych aktach owładnięcia miejsce dawnych duchów przodków lub bóstw zajmują duchy budzące lęk i powodujące choroby. Le­czenie  obejmuje  dziś  jednak raczej  ciało niż ducha owładniętego i stanowi w większym stopniu formę ucieczki od rzeczywistości niż zabieg mający na celu przywrócenie stanu op­tymalnej równowagi grupy.

Na  drugim  biegunie  —  trudności  towarzyszące   przejmowaniu   nowych   ról   społecznych prowadzą często do ożywienia magii stanowią­cej odbicie napięć graniczących z objawami pa­tologicznymi. Stan napięcia psychicznego blis­ki chorobie psychicznej zaobserwowano między innymi w Tanzanii u dwóch chłopców uczęsz­czających do szkoły, którzy wskutek rozluźnie­nia tradycyjnych więzi społecznych nie zostali poddani   zabiegowi   circumcisii   we   wczesnym dzieciństwie i nie mogli się spodziewać dostą­pienia obrzędu inicjacji, w którym uczestniczy­li ich koledzy. Przekonanie, że brak tych tra­dycyjnych   rytuałów   może   im   uniemożliwić podjęcie zadań w życiu  dorosłym, rodziło ob­jawy chorobowe. Podobne stany napięć zaobser­wowano wśród dziewcząt, które nie odbyły ry­tuałów przygotowujących do przyszłej roli żo­ny i matki, które niegdyś stanowiły jedyny ro­dzaj  instruktażu  i  inicjacji  dziewcząt.  W obu wypadkach źródłem napięcia jest ciężar indy­widualności  i  tęsknota  za  bezpieczną  unią ze zbiorowością. Uczniowie ci to potencjalni klien­ci   uzdrowicieli   stosujących   magiczny   arsenał środków leczniczych. Wzrastająca liczba, a także znaczne zróżnico­wanie rytuałów uzdrawiających choroby powo­dowane przez duchy to w krajach pozaeuro­pejskich nieustanne poszukiwanie nowych sub­stytutów mitów, które już upadły i ciągle ży­we pragnienie reintegracji w nowych warun­kach. To samo pragnienie odnalezienia zagubionych znaczeń i wartości oraz reintegracji przenika młodzieżowe ruchy kontestatorskie na gruncie euroamerykańskim.  I tu magia staje się projekcją marzeń i celów nie mieszczących się w sferze działań empirycznych. Współczesna magia na obu obszarach ma więc wiele cech wspólnych, a podobieństwo to jest często świa­domie akcentowane przez kontrkulturę Zacho­du, przejmującą wzory magii pozaeuropejskiej. Na obu obszarach także magia stanowi często płaszczyznę ujawniania się postaw innowacji i protestu społecznego.