| Życzenia | Aforyzmy | Kontakty | Horoskopy | Imiona | Święta | Kartki | Deformator | Biorytmy |
| Prezenty | Dowcipy | Sennik | Rozrywka | Forum | Mapa Polski | Teksty Piosenek | Kuchnia | Śmieszne |
Pochodzenie i zasięg magii, Definicje magii, Zakresy magii, Magia a religia, Magia a nauka, Magia biała i czarna, Magia a okultyzm, Magia i astrologia, Magia w krajach afrykańskich, Magia w mieszkaniach, Źródła niepokoju, Przesądy , Talizmany, Siły astrologii. Pochodzenie i zasięg magii Skąd wywodzi się magia i jak daleko sięgają jej korzenie? Pytanie to pojawia się często wobec szerzenia się wpływów magii, często też jest ono podejmowane w literaturze poświęconej magii, a odpowiedzi na nie bywają różne. Interesujący jest tu pogląd Bronisława Malińowskiego rzadko prezentowany w literaturze specjalistycznej, że magii nic nie „zrodziło”, nigdy nie była stworzona lub wynaleziona. Magia po prostu zawsze „była” jako istotne uzupełnienie wszelkich spraw i zjawisk, które żywo interesują człowieka, lecz wymykają się jego rozumowej kontroli.1 Zjawiska te mają bardzo szeroki zasięg, dotyczą bowiem bezpośrednio egzystencji człowieka — spraw życia i śmierci. Pragnienie ochrony i zachowania życia oraz lęk przed śmiercią są ważnym źródłem zabiegów magicznych w całej historii ludzkości. Od najdawniejszych czasów obmyślano skomplikowane rytuały magiczne, których celem było przywrócenie zdrowia i sil choremu. W. tradycjach szamańskich kapłani i magowie udawali się do świata duchów po dary. życia i zdrowia; w tradycji europejskiej legendarny Faust czy bliższy nam Twardowski wchodzili w układy z diabłem, 0ezekując od niego przedłużenia życia i spełnienia pragnień. Wobec zagrożenia życia przez choroby, jakie niesie współczesna cywilizacja, jakże często — nie ufając lekarzom — uciekamy się do środków pozamedycznych Dla wszystkich - tych zabiegów wspólny jest czynnik, który tkwi u podstaw magii: wiara w sukces, w skuteczność rytuałów lub działań podejmowanych dla osiągnięcia upragnionego celu. To właśnie ta cecha szczególna magii prowadzi Malinowskiego do wniosku, że magia...potwierdza autonomiczną zdolność człowieka do osiągania upragnionych celów. Jeśli zaś magia stanowi domenę i silę właściwą człowiekowi, a okres nam współczesny potwierdza jej dalszą obecność, można — jak sądzę — zaryzykować hipotezę, że jest ona zjawiskiem charakterystycznym dla wszystkich epok ludzkości. Nie ma więc podstaw do zakreślania ram badawczych magii oraz analizowania jej cech szczególnych tylko w odniesieniu do społeczeństw „pierwotnych”, „prymitywnych” czy „ „archaicznych”. Skoro rozwój nauki współczesnej pozwala na ujmowanie ludzi w kontekście ich wszechstronnych powiązań z kosmosem, jako „dzieci wszechświata” „ tym bardziej uzasadnione wydaje się badanie niektórych przynajmniej zjawisk kulturoW37ch pod kątem wspólnych uwarunkowań i potrzeb rodziny człowieczej. Odnosi się to szczególnie do magii, której symbole, wyobrażenia i praktyki — mimo znamiennych przeobrażeń charakteru i form magii w ciągu wieków — pojawiają się wciąż od nowa w sytuacjach kryzysowych człowieka, ożywiane jego rozpaczą, a zarazem nadzieją na odparcie lub odwrócenie skutków zła, rzadziej przyczyn. Wspólne dla całej rodziny człowieczej źródła wiary w magię wyjaśniałyby w pewnym stopniu problem ujawniony przez badania etnograficzne, a często podejmowany przez współczesnych antropologów kultury: dlaczego w legendach, baśniach, bajkach wierzeniach i przesądach ludowych wszystkich ras, mimo różnych warunków ich życia, obecne są podobne wątki tematyczne. Podobieństwo fabuły mitów występujących w różnych częściach świata, dostrzeżone przez Claude Levi-Straussa, leży u podstaw jego analizy strukturalnej. Proponuje on specjalny sposób odczytywania treści mitów podobnych po ich uszeregowaniu, jak np. odczytywanie ich z lewej strony do prawej, z góry w dół itp. Przy zastosowaniu tej metody Levi—Strauss spodziewa się odkryć znaczące korelacje zebranego materiału badawczego, aż do uzyskania prawa wyznaczającego strukturę rozpatrywanego mitu.4 Podobieństwo poszczególnych wątków mitologicznych w różnych szerokościach geograficznych naszego globu znajduje również wsparcie w teorii Mircea Eliadego o powszechności występowania archetypów jako wyrazu świętości (hierofanii), niezależnie od rasy I środowiska. Historycznego. Teorie te budzą wiele kontrowersji i należą do najczęściej dyskutowanych w naukach humanistycznych. Rezultatem tych dyskusji mogą być nowe tendencje badawcze, ujmujące zagadnienia kultury z pominięciem dychotomicznego podziału na świat cywilizowany i prymitywny. Wracając do naszej hipotezy o uniwersalności, ponadczasowości magii, pragnę powołać się na inny jeszcze argument przemawiający za nią — rysunki naskalne pozostawione przez człowieka epoki prehistorycznej. W rysunkach naskalnych we francuskich Alpach nadmorskich, sięgających 2000 r. p.n.e., występują tarcze słoneczne, modlący się ludzie i labirynty, znamionujące życie sakralne ludów, które pozostawiły te znaki. Wiązały się one z dawnymi obrzędami solarnymi i z wierzeniami wróżbiarskimi. Z labiryntem łączone były często tańce rytualne przedstawiające drogę od śmierci do życia — a więc symboliczną wizję wszechświata. Labirynt występujący w rysunkach naskalnych w okolicach nadmorskich na wszystkich kontynentach kuli ziemskiej pojawiał się najczęściej w formie kolistego narożnika, ale przybierał także inne, często wymyślne kształty. Labirynt to kręta droga wytyczona tak, by utrudnić, stworzyć przeszkody lub zmylić tych, którzy zamierzają osiągnąć cel, ku jakiemu ona prowadzi. W starożytnej Grecji figura labiryntowa związana była m.in. z obrzędami i czarami towarzyszącymi łowom. W tym ujęciu labirynt był symbolem przestrzeni, w której centrum zamieszkiwał potwór (wyprawa Odyseusza do labiryntu w celu zabicia potwora). Z takim znaczeniem labiryntu łączy się również etymologiczne pochodzenie słowa „labirynt” — od greckiego labrys, oznaczającego topór ofiarny będący symbolem sakralnym. Z rysunków naskalnych wynika, że ci, których zwykliśmy traktować jako istoty posiadające zaledwie zalążkowe formy cywilizacji, wytwarzali gesty, które przetrwały do naszych czasów, Są to gesty potrzebne, zaklinające lub odpychające odnajdywane i dziś w wielu sytuacjach życiowych, a także w niektórych zawodach np. kapłan, „natchniony” mąż stanu, aktor. Również okruchy wydarzeń i postaw ludzi wobec życia i śmierci zachowane w rysunkach naskalnych są cennym przekazem myślenia ich twórców. Ślady tego myślenia — mimo ogromnej ewolucji — zachowały się do dnia dzisiejszego. I tak mitologiczny bądź symboliczny sens mają wyobrażone na tych rysunkach postacie biseksualne, których wygląd odbiega od kształtów ludzi tego okresu znanych z wykopalisk. Wyobrażenia te korespondują ze wzmianką w hebrajskiej księdze al-Zohar, że zgodnie ze. starymi wierzeniami pierwsza istota ludzka była biseksualna I Można zatem przypuszczać, że pewne formy ekspresji związane z ważnymi wydarzeniami życiowymi, gesty dzielimy z naszymi przodkami z różnych epok. I chociaż trudno to udowodnić, wobec niedostatku materiałów z pradziejów ludzkości, jest wysoce prawdopodobne że wspólnota genetyczna gatunku ludzkiego obejmuje nie tylko cechy fizyczne, ale również psychiczne. Leżące u podstaw rytuałów magicznych od najdawniejszych czasów stany sugestii zbiorowo ujawniają się w sytuacjach frustracji społecznej na różnych etapach rozwoju ludzkości, przybierając rozmaite formy. Na Zachodzie odnajdujemy je między innymi w zbiorowych tańcach świętego Wita, w nadreńskich prowincjach niemieckich w XIV i XV wieku, po latach wielkiej zarazy. Długotrwałe tańce, w których uczestniczyły osoby różnej płci i rangi społecznej, przypominały objawy epilepsji.? Stany sugestii zbiorowej leżały również ii podstaw wielokrotnie odnotowywanych w historii zbiorowych psychoz samobójczych, stanowiących rezultat zapowiadanego przez astrę- logów końca świata. Było tak zwłaszcza w średniowieczu, ale i później, W różnych punktach Europy wybuchały epidemie samobójstw, jak np. zbiorowe samobójstwa w Magdeburgu w 1520 roku w związku z przepowiednią bliskiego końca świata. Te same stany sugestii zbiorowej, wyrastające bezpośrednio z wiary w bliski koniec świata, pośrednio jednak z frustracji społecznej, były przyczyną znacznie bliższej w czasie tragedii w Gujanie, kiedy śmiercią samobójczą zginęło 900 członków komuny Jonestown, wyznawców sekty „Świątynia Ludu”. Z przytoczonych przykładów wynika, że zbieżność symptomów epidemii samobójstw w ciągu co najmniej dziesięciu wieków przejawia się nie tylko w analogicznym sposobie „rozwiązywania” problemu egzystencjalnego, ale także w motywacji — jest nią bliski i nieuchronny koniec świata. Można by wprawdzie próbować Wytłumaczyć tragedię w Gujanie jako świadomy akt naśladownictwa praktyk średniowiecznych, gdyby nie chodziło tu o cenę najwyższą, jaką zapłacili członkowie sekty „Świątynia Ludu” — cenę własnego życia. Mimo ogromnego wzburzenia opinii publicznej całego świata komuna Jonestown ma już kontynuatorów wśród zlonków sekty zrodzonej również na gruncie Amerykańskim, o złowróżbnej nazwie „Świątynia. Zagłady”. Fakty, te pozwalają stwierdzić, że w sytuacjach urojonego rzeczywistego zagrożenia życia następuje regresja postaw jednostkowych w kierunku autosugestii lub sugestii zbiorowej, również wśród ludzi cywilizowanych. Wyzwalane w takich sytuacjach lub w stanach frustracji , społecznej wielkie napięcia emocjonalne — podobne do szoku — powodują stany traumatyczne które przywołują i ożywiają środki działania magicznego, uruchamiane od niepamiętnych czasów przez naszych przodków w podobnych sytuacjach. Te orzeczenia pozwalają na wstępne określenie magii jako wspólnego pnia tradycji i wspólnego dziedzictwa człowieka. Według Bronisława . Malinowakiego „magia nie wypływa z obserwacji przyrody, czy też znajomości jej praw, lecz jest pierwotną własnością człowieka poznawalną tylko dzięki tradycji i potwierdzającą autonomiczną zdolność człowieka do osiągania upragnionych celów. Magia jest jedną i jedyną specyficzną potęgą [j siłą istniejącą wyłącznie w człowieku, wyzwalaną tylko poprzez jego sztukę magiczną [..j przekazywaną za pośrednictwem obrzędu”.8 Różnie też jest rozumiane i interpretowane słowo „magia”. W większości opracowań encyklopedycznych wyprowadzane jest ono od greckiego magia — czarodziejstwo, moc warunkowania działań i skutków przy pomocy sil i środków nadnaturalnych. Tylko w nielicznych opracowaniach wskazuje się pozagrecki kontekst kulturowy jako źródło terminu „magia”.. Jest on m.in. wyprowadzany od irańskiego magi, oznaczającego ludzi uświęconych, a więc szamanów, uzdrowicieli, kapłanów, a także uczonych, specjalistów w świętej dziedzinie.1 Na irańskie pochodzenie magii wskazuje również Pliniusz Starszy (I w. n.e.), który sądził, że zoroastryzm zainicjował umiejętności magów w Imperium Rzymskim. Opinii tej towarzyszyły uwagi krytyczne na temat magii i jej pr3ktyk.11 Magia perska, uważana przez Pliniusza Starszego za praźródło magii greckiej i łacińskiej, wykształciła własne wzory, dla których oparciem była magia asyryjsko-babilońska. Nastąpiło to prawdopodobnie po zdobyciu Babilonu przez Persję w VI w. p.n.e., kiedy na dworze perskim pojawili się magowie, tj. kapłani babilońscy zwani Chaldejczykami.12 Zapewne magia chaldejska nie jest jedynym ani najstarszym źródłem magii europejskiej. Ważnym źródłem rytuałów i praktyk magicznych była niewątpliwie rodzima magia ludowa której ślady zachowały się do czasów współczesnych. Niemniej pewne elementy magii chaldejskiej wywarły wpływ lub wzbogaciły magię perską, hebrajską, egipską, a po podbojach Aleksandra Wielkiego dotarły również do Grecji, a następnie do Rzymu.
Z opisów wierzeń i zabiegów magicznych różnych rejonów świata wynika, że mają one wiele cech wspólnych. Zasadniczą zbieżność treści i funkcji magii podkreśla również etymologia słowa „magia”: indogermańskie magh — móc, zdołać, pomóc lub maghti — moc; staroindyjskie magha — moc, siła, bogactwo, dar lub magghavat — silny; irańskie magii lub staroperskie magu — mag, czarodziej; greckie mageia i łacińskie magus — czarnoksiężnik. W prezentacji źródeł magii ograniczy my się do specyficznych cech magii ludów starożytnych, której wpływy odnajdujemy w magii współczesnej Wyróżniającą cechą magii chaldejskiej było zainteresowanie astrologią. Rozwój matematyk i astrologii pozwolił Chaldejeczykom już około 700 r. p.n.e. na odkrycie niektórych praw ruchu planet na podstawie obserwacji i obliczeń. Stworzyło to możliwość przepowiadania przyszłych wydarzeń (okultystyka), w przeciwieństwie do zabiegów mających doraźny cel (magia). Zgodnie z przekonaniem, że ruch planet wywiera wpływ na życie ziemskie, Chaldejczycy opracowali kalendarz astrologiczny z podziałem na dni korzystne i niekorzystne dla podejmowania określonych działań. Podobny kalendarz magiczny powstał w Ameryce w państwie Azteków w XIII wieku. Wyznaczał on dni dobre i złe, zalecane lub zakazane dla podejmowania określonych czynności, zwłaszcza w uprawie roli. Również w zakresie czynności czysto magicznych rozróżnienie dni „dobrych” i „złych” odgrywa ważną rolę. Dalekim echem poglądów chaldejskich astrologów są zapewne tak modne dziś horoskopy. Wzrost popularności horoskopów obserwujemy nie tylko w euroamerykańskich. ale również w krajach Trzeciego Świata — szczególnie w miastach Babilończycy przekazali nam również inny ciekawy utwór — Gilgamesz. Tytułowy bohater poematu, pełen wiary i zaufania we własne siły, w sojuszu z mocami nadnaturalny walczy o nieśmiertelność w swych zmaganiach ze śmiercią choć często bliski jest upragnionego celu, ostatecznie ponosi klęskę. Główny wątek poematu ożywiony został na gruncie europejskim W micie o Orfeuszu i Fauście; jego odpowiedniki odnajdujemy także na innych kontynent między innymi w rozpowszechnionych na obszarze Azji Centralnej legendach o Burkucie, który wadził się z Bogiem o przedłużenie życia swoich Współziomków. W piramidach faraonów egipskich zachowały się zapisy formułek magicznych, którym przypisywać.. no moc ożywiania zmarłych. W Egipcie magia wyrażała się szczególnie w sile słowa mówionego I pisanego. Jedna z głównych postaci panteonu egipskiego — flot określany był mianem boga o stwórczym głosie, był panem słowa i książek; natomiast Jzis na- dano przydomek wielkiej prorokini znającej wszystkie sekrety. Według wierzeń egipskich imię boga lub króla, ducha lub zwierzęcia zawiera moc magiczną. Wymawianie imienia w magii jest równoznaczne z inwokacją i ma wielkie znaczenie Wiara w twórczą moc słowa, a zwłaszcza imienia, przeniesiona na grunt hebrajski przybrała formę zakazu wymawiania imienia Boga w Starym Testamencie W Egipcie wyrazem wiary w twórczą moc słowa było powszechnie Używanie talizmanów I amuletów z podobiznami bogów, królów i zwierząt, często w Irninie tabliczki z wygrawerowanymi symbolami życia, zdrowia, siły, piękna lub z hierogljjamj zawierającymi formułki lub symbole, które miały zapewniać pomoc czy opiekę. Wśród amuletów największe znaczenie przypisywn0 skarabeuszom uchodzącym za symbol życia i nieśmiertelności
|